Günümüzdünyasında halihazırda yaşanan ıstırapla ilgili hiç değilse bir çift söz söylemek istiyorum.
Gezegenimizde
aşırı güçlenen ve saldırganlaşan tüketim ideolojisi, bizi bu ıstırabın
geçici olduğuna ve kendimizi ondan koruyabileceğimize inandırmaya
çalışıyor. İdeolojinin merhametsizliğinin mantıksal temeli bu.
Istırabın
hayatın bir parçası olduğu herkesin malumudur ve insanlar bunu unutmak
ya da kendilerine göre bir açıklamada bulunmak ihtiyacındadır.
Cennet'ten, ıstırap nedir bilinmeyen bu yerden Kovulma efsanesinin
birbirinden değişik anlatıları, yeryüzünde yaşanan acılara bir kılıf
bulma çabası olarak açıklanabilir ancak. Komşu Cehennem Krallığı'nın
icat edilmesi de bu yüzdendir; acı çektirerek cezalandırma krallığı.
Fedakârlık da aynı mantıkla keşfedilmiştir. Sonra, çok daha sonra
Bağışlama ilkesi devreye girer. Felsefenin doğmasına ise, "Neden ıstırap
çekilir?" sorusunun yol açtığı iddia edilebilir.
Ne var ki, bütün
bunların dillendirilmesine rağmen, bugün yeryüzünde acılar içinde
yaşıyor olmamız, belki gene de bazı bakımlardan akıl almaz bir durum.
Zifiri
karanlıkta yazıyorum bunları, ama aslında vakit gündüz. 2002 Ekimi'nin
başlarında bir gün. Nerdeyse bir haftadır Paris göğü masmavi. Güneş her
gün biraz daha erken batıyor ve her gün doyumsuz güzellikte. Pek çok
insan, ABD petrol şirketlerinin uzak diyarlardaki sözüm ona emniyetli
petrol rezervlerine el koyabilmesi için yakın gelecekte ABD silahlı
kuvvetlerinin Irak'a karşı "önleyici" bir savaş açacağından korkuyor.
Kimileriyse bunun bertaraf edilebileceğini umuyor. Açıklanan kararlar ve
gizli hesaplar arasındaki her şey belirsizlik içinde bırakılıyor; zira
füzelerin yolu yalanlarla döşenmekte. Utancın karanlığında yazıyorum
bunları.
Utançtan maksadım kişisel suçluluk değil. Giderek
anlıyorum ki utanç, uzun vadede ümit etme yetimizi aşındıran ve ileriyi
görmemizi engeleyen bir duygu türü. Gözlerimizi ayaklarımızın ucuna
dikip sadece bir sonraki küçük adımı düşünüyoruz.
İnsanlar her
yerde –çok farklı koşullarda– kendilerine "Neredeyiz?" sorusunu soruyor.
Bu coğrafi değil, tarihi bir soru. Neler yaşıyoruz? Nereye
sürükleniyoruz? Neler kaybettik? Güvenilir bir gelecek öngörüsü
olmaksızın yaşamaya nasıl devam edeceğiz? İnsan ömrünün ötesine uzanan
bir tahayyüle sahip olma kabiliyetimizi nasıl yitirdik?
Tuzu kuru
uzmanlar yanıtlıyor: Küreselleşme. Postmodernizm. İletişim Devrimi.
İktisadi Liberalizm. Tümü palavra, baştan savma terimler. Kaygıyla
sorulan, "Neredeyiz?" sorusuna uzmanların ağızlarının içinde
yuvarlayarak verdiği yanıt, "Hiçbir yerde!"
Şimdiye kadar misli
görülmemiş en zalim –zira kapsama alanı en geniş– bir kaosun içinde
bulunduğumuzu fark edip bunu dile getirmek daha doğru olmaz mıydı? Bu
zulmün mahiyetini kavramak kolay değil; zira (en büyük 200 çokuluslu
şirketten Pentagon'a uzanan) iktidar yapılanması birbirine kenetlenmiş
ama aynı zamanda dağınık; buyurgan ama adı sanı belirsiz; her yerde
hazır ve nazırken, adresi meçhul. Zulmünü kaçak oynayarak sürdürüyor –
sadece mali yasalar açısından değil, kendisi dışındaki tüm siyasi
denetimlerle ilgili olarak da böyle bu. Amacı tüm dünyayı yerinden
oynatmak. İdeolojik stratejisi, var olan her şeyin kuyusunu kazma ve
hiçleştirme doğrultusunda –Bin Laden'inki onun yanında peri masalı
kalır– öyle ki, nihai amacı –tiranlığın amentüsü olan– bitmek tükenmek
bilmeyen bir kâr kaynağı yaratmak. Aptalca geliyor ama zaten aptaldır
tiranlar. Hal böyle olunca, etkinlik alanı olan gezegenin hayatını da
her düzeyde mahvediyor.
İdeoloji bir yana, iktidarı iki tehdide
dayanıyor. Bunlardan ilki, dünyanın en ağır silahlarla donatılmış
devletinin havadan müdahalesi. Buna B52 Tehdidi denilebilir. İkincisiyse
insafsız borçlanma, iflas ve günümüz dünyasındaki üretim ilişkileri göz
önüne alındığında, açlık. Buna da Yokluk Tehdidi denilebilir.
Utanç,
günümüzde çekilen acıların büyük bir bölümünün eğer bazı gerçekçi ve
görece basit kararlar alınabilirse hafifletilebileceği ya da bertaraf
edilebileceğinin kabulüyle başlar (ki hepimizin bir şekilde onayladığı
ama âcizlikten ötürü sahip çıkmadığı bir konudur bu). Günümüzde toplantı
tutanaklarıyla ıstırabın boyutu arasında son derece dolaysız bir ilişki
vardır.
Günde iki dolar bile tutmayan bir tedavi masrafını
karşılayamadığı için ölmeye mahkûm edilmeyi kim hak eder? Bu soru geçen
temmuzda, Dünya Sağlık Örgütü Başkanı tarafından soruldu. Afrika'da ve
dünyanın öteki bölgelerindeki AIDS salgınından bahisle, önümüzdeki on
sekiz yıl içinde yaklaşık 68 milyon insanın hayatını kaybedeceğini
söylüyordu başkan. Günümüz dünyasında hayatta kalma ıstırabından söz
ediyorum.
Olanları kavramak için yapılan çözümlemelerin ve
tahminlerin büyük çoğunluğu, anlaşılacağı gibi, belli disiplinlerin
çerçevesi içinde ele alınır: iktisat, siyaset, medya araştırmaları, halk
sağlığı, çevrebilim, ulusal savunma, suçbilim, eğitim vb. Aslında,
yaşananlara dair gerçek manzara, bu birbirinden farklı alanların her
birinin ötekine bağlanmasıyla ortaya çıkar. İnsanlar yaşarken,
birbirinden farklı kategorilerde sınıflandırılmış haksızlıklar yüzünden
acı çeker; oysa eşzamanlı olarak, hep beraber acıya katlanırlar.
Güncel
bir örnek: Cherbourg'a sığınıp Fransız Hükümeti'nden iltica talep eden
yoksul, siyaseten sakıncalı, mülksüz, bitap, kanun kaçağı ve sahipsiz
bir grup Kürt Türkiye'ye iade edilme tehlikesiyle karşı karşıya. Maruz
kaldıkları bu şartların her biri yüzünden hepsi aynı anda acı çekiyor!
Olan
biteni kavrayabilmek için kurumsal olarak ayrı tutulan "alanları"
birbirine bağlayacak disiplinlerarası bir vizyona ihtiyaç var. Böyle bir
vizyonun ise (sözcüğün özgün anlamıyla) siyasi olması kaçınılmaz.
Küresel çapta siyasi görüş sahibi olmanın önkoşulu ise, gereksiz yere
çekilen ıstırapların ortak olduğunu görmektir.
*
Geceleyin
yazıyorum, ama sadece zulüm değil gördüğüm. Eğer öyle olsaydı, belki de
yazmaya devam etme cesaretini gösteremezdim. Bağdat'ta ve Chicago'da
uyuyan, kımıldanan, kalkıp su içen, hayallerini ya da korkularını
fısıldaşarak paylaşan, sevişen, dua eden, ailenin geri kalanı uyurken
yemek pişiren insanlar görüyorum. (Bir de asla yılmayan Kürtler'i
görüyorum –ABD'nin rızasıyla– Saddam Hüseyin'in kimyasal silahlarla 4
binini yok ettiği Kürtler'i.) Tahran'da hamur tatlısı yapan ahçıları,
Sardinya'da koyunlarının yanı başında uyurken eşkiya olduklarına
hükmedilen çobanları görüyorum; Berlin'in Friedrichshain semtinde
pijamalarını çekmiş, yanında birası, Heidegger okuyan bir adam
görüyorum, elleri proleter elleri; İspanya sahilinde, Alicante
yakınlarında illegal mültecileri taşıyan küçük bir tekne görüyorum;
Mali'de uyusun diye bebeğini pışpışlayan bir anne görüyorum, adı Aya,
Cuma günü dünyaya gelmiş anlamında; Kâbil'deki enkazı ve evine gitmekte
olan bir adamı görüyorum ve anlıyorum ki, ıstırabın şiddetine rağmen
hayatta kalanların yaratıcılıklarına halel gelmemiş; durmaksızın
süregiden, ustalıklı, yoktan var eden bir yaratıcılık bu. Adeta Kutsal
Ruh gibi ruhani bir değeri var. Gece vakti, nedenini bilmesem de, buna
inanıyorum.
*
Bundan
yüz yılı aşkın bir zaman önce Dvorák Yeni Dünya Senfonisi'ni
bestelemişti. New York'ta, bir müzik konservatuarının şefiyken yarattığı
bu eserin ilhamıyla, on sekiz ay sonra, gene New York'ta dillere destan
Viyolonsel Konçertosu'nu besteledi. Senfoni'de, anayurdu Bohemya'nın
ufuklarıyla sıradağları, Yeni Dünya' nın vaatlerine dönüşür. Şatafatlı
değil, gür sesli ve direngendir; zira muktedir olmayanların
özlemleriyle, haksız yere adamdan sayılmayanlarla, 1787 ABD
Anayasası'nın muhatap aldığı insanlarla özdeşleşir.
Amerikan
vatandaşı olan göçmenlere kuşaklar boyunca ilham kaynağı olan inançları
böylesine doğrudan ve güçlü bir şekilde ifade eden başka hiçbir sanat
eseri bilmiyorum. (Dvorák bir köylü çocuğuydu, babasının hayali oğlunun
ilerde kasap olmasıydı.)
Dvorák için bu inançların gücü, hayata
olan saygısından ve çoğu zaman yönetilenler arasında (yönetenlerden çok
farklı olarak) rastlanan bir tür içtenlikli sevecenlikten ayrı
düşünülemez. Senfoni, Carnegie Hall'da, 16 Aralık 1893'te ilk kez icra
edildiğinde halk onu bu duygularla kucakladı.
Dvorák'a Amerikan
müziğinin geleceği hakkında ne düşündüğü sorulduğunda, ABD'li
bestecilerin Yerliler'in ve Siyahlar'ın müziğine kulak vermesi
gerektiğini söylemişti. Yeni Dünya Senfonisi, sınır tanımayan bir ümidin
ifadesidir; aykırı gibi gelse de, çok sevilmesinin nedeni bir vatan
fikrine odaklı olmasındandır. Çelişkili bir ütopya.
Günümüze
gelince, bir zamanlar ümide ilham veren bu ülkede iktidar (sermayenin
iktidarı dışında her şeyi sınırlamak isteyen) aşırı tutucu bir zümrenin
eline geçti; cahil (kendi silah gücünden başka bir gerçekliği
tanımayan), ikiyüzlü (tüm ahlaki değerler için iki ayrı ölçüt –biri
bize, biri ötekilere– koyan) ve merhametsiz B52 entrikacıları.
Peki
bu nasıl oldu? Nasıl oldu da Bush, Murdoch, Cheney, Kristol, Rumsfeld
ve hempaları bu mevkileri işgal edebildi? Cevabı kolay olmayan bir soru
bu, zira tek bir cevap yok, çabalar boşuna; hiçbir soru iktidarlarında
gedik açamaz henüz. Ama geceleyin bunu bu şekilde sormak olayların
cesametini ortaya koyuyor. Bizler yeryüzündeki acılar hakkında
yazıyoruz.
Bu yeni tiranın vaazlarını dinlemeyi reddetmeliyiz.
Safsatadan ibaret söyledikleri. Sonu gelmeyen tekrarlarla dolu
konuşmalarda, açıklamalarda, basın bildirilerinde ve tehditlerde yer
alan başlıca terimler: Demokrasi, Adalet, İnsan Hakları, Terörizm. Bu
bağlamda kullanılan sözcüklerin her biri bir zamanlar ifade edilenin tam
zıddını temsil ediyor.
Demokrasi, karar almak için (ki
gerçekleştiği ender görülür) bir öneride bulunmaktır; seçim
kampanyalarıyla pek bir ilişkisi yoktur. Demokrasi, siyasi kararların
yönetilenlere danışıldıktan ve onların fikri alındıktan sonra verileceği
vaadinde bulunur. Bunun gerçekleşmesi için yönetilenlerin, söz konusu
meseleler hakkında yeterince bilgilendirilmesi, karar mercilerinin
onları can kulağıyla dinleyecek ve önerilerini dikkate alacak yetenekte
olması gerekmektedir. Demokrasi, iki seçenek arasında tercihte bulunma
"özgürlüğü", kamuoyu araştırmalarının yayınlanması ya da insanların
istatistiklere tıkıştırılması ile karıştırılmamalıdır. Bunlar
demokrasinin sahte göstergeleridir.
Bugün gezegenimizde giderek
daha ağır bir şekilde çekilen gereksiz acıların sebebi olan en hayati
kararlar, kimseye açıkça danışılmadan ya da kimsenin dahli olmaksızın,
tek taraflı olarak alınmaktadır.
Gerek askeri, gerekse iktisadi
stratejistler medyanın hayati bir rol oynadığının artık farkında –
halihazırdaki düşmanı bertaraf etmekten ziyade isyanları, protestoları
ya da firarları önlemede. Herhangi bir despotun medyayı yönlendirme
çabası korkularının ifadesinden başka bir şey değildir. Günümüzün
despotu ise dünyanın içine düştüğü çaresizliğin korkusuyla yaşıyor.
Öylesine derin bir korku ki bu, çaresizlik sıfatı –tehlikeli anlamına
gelmedikçe– kullanılmıyor.
Para olmayınca gündelik ihtiyaçların her biri azaba dönüşüyor.
*
Bu
despotluğa karşı muhalefetin her türü anlaşılabilir. Onunla diyalog
kurmak imkânsız. Bizlerin insanca yaşaması ve ölmesi için şeylerin
adının doğru konulması gerekli. Sözcüklerimizi yeniden sahiplenelim. Bunlar karanlıkta yazıldı. Savaşırken kimsenin yanında değildir karanlık, oysa sevişirken birlikteliğimizi güçlendirir.
metiskitap
