Fransız şiirinin en güçlü seslerinden Prevert Türkçede Orhan Suda'nın
yetkin çevirisiyle yankı buluyor bu kez. Suda, Prevert'in her okumada
daha da gençleşen şiirlerindeki zenginliği şu sözlerle dile getiriyor
önsözünde: Bir baba düşünün: Oğlunu her hafta sinemaya götürüyor. Paris'in
sokaklarına, ışıklarına, seslerine, insanlarına, sinemalarına
alıştırıyor. Oğlunu yumuşak, sevecen, çelebi bir yaklaşımla eğitiyor.
Günlük konuşmaların, masalların, söz oyunlarının, bilmecelerin,
tekerlemelerin büyülü dünyasına sokuyor onu. Sanatın hemen her dalında
alabildiğine yetenekli; gündelik olayları, sıradan insanların
dertlerini, kaygılarını, sevinçlerini, alaycı konuşmalarını, küfürlerini
şaşırtıcı bir güzellik ve yalınlıkla şiirlerine, oyunlarına,
senaryolarına aktaran bir barış güvercini salıyor dünyamıza.
SÖZLER VE PRÉVERT
SÖZLERin (PAROLESün) ilk basımı Aralık 1945. Genişletilmiş ikinci
baskısı 1947de yapılmış. O zamandan beri üç milyondan fazla satılan
SÖZLERin sayısız hayranlarından biri de André Gide. Şöyle diyor Préverte
yolladığı tarihsiz bir mektubunda:
Sevgili Jacques Prévert, sizin şiirlerinizi okumak, özellikle de yüksek
sesle okumak ne büyük bir sevinç! seçkin dostlarıma okuyorum onları
ben okudukça bir şiir daha oku, gene oku, tekrar oku diyorlar. Benim
gibi onlar da hemen sizinle dost oluyorlar
En içten sevgilerimle
Bir başka değerlendirme Maurice Nadeaudan. La Revue Internationaleın
Haziran-Temmuz 1946 tarihli sayısında yer alan yazısının bir bölümünün
özetini birlikte okuyalım: Prévert başlangıçta Üstgerçekçiliğin etkisinde kaldı. Bu akıma gönül
verdi birkaç yıl. Bu yıllar boyunca hiçbir şey yazmadı. Sadece
Üstgerçekçilikten edindikleriyle beslenmeyi, kendini güçlendirmeyi
amaçlıyordu sanki. Üstgerçekçilik insanın ve dünyanın eksiksiz bir
bilgisine erişmek, çelişkisiz bir gerçekliğin bağrında insanı ve dünyayı
birleştirecek bir monizm kurmak istiyordu. Hepsi de farklı katmanlardan
gelen taraftarlarının, kendi mizaçlarına göre bazen zıt yönlerde yol
alan ama yolun sonunda gerçek benliklerine kavuşan araştırıcılar
olmalarını sağlamayı gözetiyordu. Bu yönlerden biri, duyularla algılanan ve en gündelik seyirliklerden,
günlük hayatın en sıradan görünüşlerinden (bir sokaktan, bir afişten,
bir çocuk şarkısından, bir kazadan, yoldan geçen bir kadından, kenar
mahalledeki bir gecekondunun penceresinde asılı bir çamaşırdan)
kaynaklanan elle dokunulur bir üstgerçekliğe varıyordu. Prévertin bu üstgerçekliklere yer vermediği pek az şiiri vardır. Bir
şok etki yaratan yeni duyumlarla örer şiirlerini (Buci sokağı şimdi,
Barbara bunun örneklerindendir). Bununla birlikte, bu duyumsama bir
izlenime dönüşmez hiçbir zaman: onun bir oyuna benziyen şiirlerinde
yeniden yaratılır. Sinema dünyasının insanıdır Jacques Prévert. Bilindiği gibi, iyi, sahici
bir film gevezeliklerden arınmıştır; en dramatik durumlar duygularla,
jestlerle, davranışlarla (yerde yuvarlanan madeni bir parayla, açılan
bir kapıyla, su üstünde dalgalanan bir hasır şapkayla) belirtilir. Az
şeyle çok şey anlatmayı amaçlayan bu teknik Prévertin hemen hemen bütün
şiirlerinde görülebilir:
Karanlıkta tek tek yakılmış üç kibrit
ilki görmek için tüm yüzünü senin
Gözlerini görmek için ikincisi
Sonuncusu dudaklarını
Ve kollarımda sımsıkı sararken seni
Koyu bir karanlık bütün bunları bana hatırlatmak için
Sanki bir film seyrediyor gibiyizdir bu şiirde. Bunlar hep sinemayı
andıran görüntüler değil midir? Prévert sinema tekniğine başvurur çoğu
zaman. Yarattığı kesin, somut görüntüler birbirini izler. Görüntüleri
art arda sıralamadan önce herbirinin tadını çıkarır Prévert. Bazen
hızlandırılmış ya da yavaşlatılmış yöntemlere başvurmaktan hoşlanır.
Döküm/Envanter şiiri birinci yönteme, Sabah kahvaltısı ikincisine örnek
gösterilebilir. Birincisinde alıcı, nesneleri art arda ve hızla çeker.
İkincisinde kişilerin jestlerini ayrı ayrı ve yavaş yavaş verir. Tamamen sinemaya özgü bu teknik Prévertin ikinci benliğidir.
Tablo-şiirin yerine film-şiiri koyar. Prévert, bu senin yaptığın şiir
değil, düpedüz sinema (film) denebilir buna. Oysa şiirin ta kendisidir
bu. Prévert katı, acımasız bir dünyanın soluk yansımaları olan görüntüleri
sergileyen biri değildir sadece, o aynı zamanda, çağdaşlarımızdan
birçoğunun gözünden kaçan sahici bir dünyanın yaratıcısıdır. Bu jestler aşkın, bu tutumlar sefaletin, bu davranışlar küçük burjuva
rahatlığın ifadesidirler ama aynı zamanda bu jestler, bu tutumlar, bu
davranışlar bir musikiyi: kulak tırmalayıcı, kakafonik, nadiren kulağa
hoş gelen, ritim dolu bir musikiyi, çağımızın sosyal ilişkilerinin
ifadesi olan bir musikiyi veren bir bestenin notalarıdır sadece.
Prévertin dünyası salt nesneler dünyası değil, nesnelerin, kişilerin, kurumların bulundukları yere, oynadıkları role göre anlam
kazandıkları bir dünyadır. Orkestrayı yönetmek, sesleri duyurmak, hayatı
yansıtmak için ordadır O. Bundan dolayı, general, papaz, akademi üyesi
kendilerini beğenmiş kof yaratıklara dönüşürler; çocuk, proleter, kadın,
kuş çok hoş bir musikiyle dolup taşar. Mutluluğun güçleriyle, ölümün
güçleri arasında bir mücadele başlar. Birinciler hayatı yaşanılır
kılmayı amaçlayan bir sınıfın tüm umutlarıyla doludurlar; ikinciler ise
üniformalı, madalyalı kadavralardır.
